Granice prawa do obrony w polskim procesie karnym

Liczba stron: 191

Nazwa Szkoły Wyższej: Uniwersytet Szczeciński

Rodzaj pracy: magisterska

Rok oddania: 2010

Zawartość pracy:

Spis treści:

SPIS TREŚCI……………………………………………………………………………4
WYKAZ SKRÓTÓW…………………………………………………………………….7

WSTĘP…………………………………………………….…………………………….8

ROZDZIAŁ I: POJĘCIE PRAWA, ZASADY PRAWA DO OBRONY ORAZ JEGO GRANIC……………………………………….………………………….11

§1. Uwagi wprowadzające……………………………..……………………….11
§2. Historyczne ujęcie prawa do obrony………………………………11
§3. Pojęcie prawa do obrony………………………………..……………….13
1. Prawo do obrony w sensie materialnym…………………………16
2. Prawo do obrony w sensie formalnym…………………………..17
§4. Zasada prawa do obrony……………………………………………..…..27
§5. Pojęcie granic prawa do obrony……………………………………….30

ROZDZIAŁ II: ZAKRES ZASADY PRAWA DO OBRONY I JEJ ZNACZENIE W POLSKIM PROCESIE KARNYM………………….….34

§1. Uwagi wprowadzające…………………………..………………………….34
§2. Ogólne uprawnienia wynikające z prawa do obrony…………35
1. Prawo do swobody wyboru środków i sposobów obrony….35
2. Prawo do znajomości stawianych zarzutów…………………..43
3. Prawo do odpowiedniego czasu i możliwości przygotowania obrony…53
4. Prawo do obrony osobistej…………………………………………….56
5. Prawo do posiadania i korzystania z pomocy obrońcy…….60
6. Prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza………………………….62
§3. Prawo do swobody wypowiedzi………………………………………67
1. Warunki swobodnej wypowiedzi oskarżonego………………….68
2. Prawo do składania wyjaśnień…………………………………………..73
3. Prawo do milczenia………………………………………………………………77
4. Wolność od samooskarżania………………………………………….78
5. Przywilej bezkarności za składanie fałszywych wyjaśnień.79
§4. Prawo do udziału w czynnościach procesowych.…………….80
1. Prawo dostępu do materiału dowodowego………………………80
2. Prawo do inicjatywy dowodowej…………………………………………83
3. Prawo do udziału w czynnościach dowodowych………………86
4. Prawo do udziału w posiedzeniach sądu……………………………87
5. Prawo do udziału w rozprawie………………………….……………91
6. Prawo do kontroli poprawności działań organów procesowych..93
7. Prawo do zaskarżania decyzji procesowych i czynności organów procesowych………………………………………………………………..95
§5. Pozostałe uprawnienia………………………………..…………………115
1. Prawo do ochrony prawnej wynikającej z reguły nepeius.115
2. Prawo do ostatniego głosu…………………………………………122
3. Prawo do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki…123

ROZDZIAŁ III: KONSTYTUCYJNE I PROCESOWE GRANICE PRAWA DO OBRONY………………………………………………………..125

§1. Konstytucyjne granice prawa do obrony………………….……125
§2. Procesowe granice prawa do obrony……………………………..130

ROZDZIAŁ IV: OGRANICZENIE PRAWA DO OBRONY…………….135

§1. Kolizja uprawnień i interesów procesowych……..………….135
§2. Prawo do obrony a prawa pokrzywdzonego………………..142
§3. Prawo do obrony a prawo do bezpieczeństwa świadka….144
§4. Prawo do obrony a współoskarżeni………………………………152
§5. Prawo do obrony a interes wymiaru sprawiedliwości…155

ROZDZIAŁ V: NADUŻYCIE PRAWA DO OBRONY…………………….158

§1. Pojęcie i istota nadużycia prawa do obrony…………………….158
§2. Sposoby nadużycia prawa do obrony………………………………160
§3. Skutki nadużycia prawa do obrony………………………………..163

ROZDZIAŁ VI: NARUSZENIE PRAWA OSKARŻONEGO DO OBRONY I JEGO SKUTKI…………………………………………………………….167

§1. Istota i zakres naruszenia prawa do obrony…………………167
§2. Naruszenie prawa do obrony: I, II i III stopnia………….169
1. Naruszenie I stopnia – bezwzględne naruszenie prawa do obron….….169
2. Naruszenie II stopnia – względne naruszenie prawa do obrony………..………170
3. Naruszenie III stopnia – naruszenie o charakterze względnym niewywierające wpływu na treść orzeczenia….172
§3. Skutki naruszenia prawa do obrony…………………………….172

ROZDZIAŁ VII: PRAWO DO OBRONY I JEGO GRANICE W ŚWIETLE NORM PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO………………………175

§1. Uwagi wprowadzające…………………………………………….…….175
§2. Europejska Konwencja Praw Człowieka i Podstawowych Wolności………….175
§3. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych…177
§4. Karta Praw Podstawowych…………………………………………..…179
§5. Granice prawa do obrony według norm prawa międzynarodowego.180
§6. Podsumowanie…………………………………………………………………….180

UWAGI KOŃCOWE………………………………………………………………….182

BIBLIOGRAFIA………………………………………………………………………186

WSTĘP

 

Prawo do obrony jest odwiecznym uprawnieniem przysługującym każdemu człowiekowi. Wynika ono z natury ludzkiej. Każdy człowiek, przeciwko któremu będą stosowane jakiekolwiek represje, przymus oraz przemoc, będzie za wszelką cenę starał się przed tym bronić. Jest tak od momentu urodzenia, aż do śmierci. Małe dziecko, któremu lekarz będzie chciał zrobić zastrzyk, będzie się przed tym bronić poprzez płacz, wyrywanie się itp., ponieważ będzie to dla niego bolesne i nieprzyjemne. Zatem dostępnymi dla siebie środkami dziecko to, będzie próbowało uniknąć tych dolegliwości, jakie mają go spotkać. Podobnie rzecz się ma na gruncie procesu karnego. Każda osoba, przeciwko której zostanie wszczęte postępowanie karne, będzie starała się uniknąć odpowiedzialności karnej lub, jeśli jej ponoszenie będzie nieuniknione, wówczas jej działania będą nakierowane na to, aby te konsekwencje prawno karne były dla niej jak najmniej dolegliwe. Osoba ta będzie w tym celu korzystała z szerokiego wachlarza środków, które przewidziane są przez prawo. Problem pojawi się dopiero w sytuacji, gdy owe działania oskarżonego (podejrzanego) będę paraliżowały postępowanie, uniemożliwiały jego przeprowadzenie, a także ich konsekwencją będą kolejne czyny zabronione. W tym miejscu pojawia się pojęcie „granic prawa do obrony”.

Do czego może posunąć się oskarżony w procesie karnym w imię prawa do obrony? Czy wolno mu uczynić absolutnie wszystko, aby uniknąć odpowiedzialności karnej lub doprowadzić do jej złagodzenia? Jakie są granice jednej z naczelnych zasad polskiego procesu karnego, jaką jest zasada prawa do obrony? W jakim stopniu organy procesowe oraz inni uczestnicy postępowania karnego mogą ingerować w sferę uprawnień obrończych oskarżonego? Pozornie odpowiedź na te pytania wydaje się bardzo prosta i oczywista. W praktyce jednak, w odniesieniu do konkretnych przypadków nasuwają się liczne wątpliwości, jakie zachowania osoby podejrzanej lub oskarżonej o popełnienie przestępstwa mieszczą się w dopuszczalnych granicach prawa do obrony, a jakie te granice przekraczają i w związku z tym należy je zwalczać. Także liczne wątpliwości wzbudzają działania organów procesowych, które nieraz za wszelką cenę chcą przeciwstawić się destrukcyjnym działaniom oskarżonego na przebieg procesu. Zapomnieć nie można również o pozostałych uczestnikach postępowania karnego (pokrzywdzonych, świadkach oraz innych oskarżonych), których działania również mogą wdać się w kolizję z uprawnieniami oskarżonego. Niniejsza praca jest próbą znalezienia odpowiedzi na tak postawione pytania.

Poszukiwania te rozpoczną się ogólnymi rozważaniami na temat czym jest prawo do obrony, skąd się ono wzięło i jak rozwijało na przestrzeni wieków, a także co należy rozumieć pod pojęciem jego granic. W dalszej części zaprezentowane zostaną wszystkie uprawnienia składające się na treść procesowej obrony oskarżonego oraz próba pokazania, w jaki sposób uprawniony może z tych uprawnień korzystać, aby mógł odnieść pożądany przez siebie skutek oraz toczące się przeciw niemu postępowanie było prowadzone w sposób uczciwy i rzetelny. Potem moja uwaga skupi się kolejno na omówieniu w jaki sposób i w jakim zakresie od prawa do obrony oskarżonego mogą być wprowadzane ograniczenia na gruncie konstytucyjnym oraz procesowym, w jaki sposób rozstrzygać kolizje tego prawa z innymi uczestnikami postępowania (pokrzywdzonymi, świadkami, współoskarżonymi) oraz z interesem wymiaru sprawiedliwości, jakie zachowania oskarżonego należy poczytywać za nadużycie przysługujących mu praw i jakie są konsekwencje takiego postępowania oraz w jaki sposób organy prowadzące postępowanie karne mogą naruszyć prawa oskarżonego i jakie wywrze to skutki na jego przebieg oraz rezultat. Na końcu przedstawione zostanie to, jak do omawianej tematyki odnoszą się normy prawa międzynarodowego, których adresatem jest także Rzeczpospolita Polska i jej obywatele.

Tematyce zasady prawa do obrony oraz jego granic dużo swojej uwagi poświęca doktryna polskiego procesu karnego. W wielu opracowaniach z dziedziny tego przedmiotu autorzy dużą część swojej uwagi koncentrują na tym właśnie zagadnieniu. Także ogromna liczba orzeczeń Sądu Najwyższego i innych sądów poświęcona problemom granic korzystania z uprawnień obrończych pokazuje, jak wiele wątpliwości i niekiedy kontrowersji ta tematyka wzbudza w praktyce. Uwidacznia to także poziom skomplikowania tego zagadnienia. Poprzez zaprezentowanie różnych stanowisk oraz argumentów przemawiających za i przeciw ich aprobatą, praca ta jest próbą udzielenia odpowiedzi na najważniejsze dla tej problematyki pytania.

Przewodnikiem podczas pisania tej pracy była dla mnie praca autorstwa dra hab. Pawła Wilińskiego zatytułowana: „Zasada prawa do obrony w polskim procesie karnym”. Jest to obecnie jedyna w Polsce monografia poświęcona w całości tematyce prawa do obrony.